Loading...
Z historii pożarnictwa 2017-12-26T12:09:24+00:00

Człowiek stykał się z ogniem od zarania dziejów. Jednak w miarę rozwoju cywilizacji, gdy zauważono, jak znaczną ilość dorobku ludzkiej pracy niszczą pożary i jak bardzo dotkliwe stają się powodowane przezeń szkody, zaczęto obmyślać skuteczne sposoby walki z tym groźnym żywiołem.

Najwcześniejsze próby tworzenia drużyn pożarniczych spotykamy w starożytnym Rzymie za czasów republiki, a więc ponad 2000 lat temu. Wówczas to obywatel rzymski, Rufus, sformował z niewolników i wyzwoleńców oddział straży, który szkolił następnie dla potrzeb ochrony przeciwpożarowej. W wypadku pożaru uzgadniał najpierw z właścicielami zagrożonych domów wysokość zapłaty za ewentualną pomoc, a dopiero potem biegł ze swoimi ludźmi na ratunek. Taka forma ochrony domostw przed ogniem ostatecznie okazała się nieskuteczna i mało przydatna, opierała się bowiem na elementach obcych, niezdyscyplinowanych i źle zorganizowanych. Dlatego też cesarz Oktawian August w roku 759 po założeniu Rzymu (tj. w 6 roku po Chrystusie), doceniając konieczność obrony miasta przed ciągłymi, pustoszącymi je pożarami, powołał do życia osobną milicję, która miała na celu dostarczyć pomoc w przypadku pożaru i zarazem utrzymać bezpieczeństwo na ulicach przez chwytanie złodziei i przeróżnych złoczyńców. Ów rzymski pierwowzór straży ogniowej jako sprzęt gaśniczy posiadał wiadra, kosze wylewane smołą lub żywicą, haki do rozrywania budynków oraz płachty do nakrywania dachów po uprzednim namoczeniu ich w wodzie.

Również w Europie średniowiecznej dostrzeżono celowość propagowania ochrony przeciwpożarowej, toteż ówczesne władze miejskie poprzez stosowne uchwały ustanawiały tam powszechny obowiązek mieszkańców, zwłaszcza rzemieślników, do zwalczania pożarów. Pierwsze tego typu uchwały, wprowadzające tzw. porządki ogniowe, podjęte były w Londynie (1189 r.), Augsburgu (1276 r.), Wiedniu (1278 r.), Monachium (1370 r.), Paryżu (1371 r.), Bremen (1433 r.), Frankfurcie nad Menem (1439 r.). Na terenie naszego kraju jednym z najstarszych rozporządzeń ustalających właśnie ów porządek ogniowy jest uchwała rady miejskiej Krakowa, zatwierdzona w 1374 roku. Także i inne polskie miasta wprowadzają z czasem takowe przepisy: Poznań w 1462 r., Warszawa w 1546 r. itd. Poza wspomnianymi uchwałami władz miejskich wymagania przeciwpożarowe ustalili również właściciele dla swych posiadłości. I tak np. kasztelan kaliski określił zadania w zakresie zabezpieczenia przeciwpożarowego dla miasta Łobżenie w 1693 r., biskup kujawski zaś dla miasta Wolborza w 1713 r.

W XVII wieku obok utrzymywania dalszego obowiązku powszechnego udziału mieszkańców w zwalczaniu pożarów, dodatkowo powołano specjalne posterunki, zwane drużynami ogniowymi. Za najstarszą jednostkę ochrony przeciwpożarowej w Europie uważa się jednak rodzimą Brengardę, czyli istniejącą już w XV wieku drużynę strażacką z Olkusza, składającą się z 24 strażaków, których dowódcą był porucznik Hieronim Boćko.

W Wiedniu powołuje się w 1685 roku pierwszy w Europie zawodowy posterunek ogniowy (Feuer Wachdienst), zatrudniając tam 4 pracowników do obsługi sprzętu, otrzymujących 2 guldeny tygodniowo.

W Paryżu w 1716 roku mobilizuje się kolejną drużynę ogniową. Stanowi ją korpus pompierów, a jego dyrektorem zostaje producent sikawek Dumourrier – Duprrier. Dalsze posterunki ogniowe tworzy się też w Hanowerze w 1792 r., Kopenhadze w 1796 r., Erfurcie w 1797 r.

W Warszawie w 1779 roku w regimencie gwardii koronnej wyodrębniono pikietę ogniową, składającą się z 1 unteroficera i 8 gemajnów, zobowiązaną do gaszenia powstałych pożarów jako tzw. pierwszy rzut.

W XIX wieku powstają już zawodowe jednostki straży pożarnych. Wzmiankowany w 1716 roku paryski korpus pompierów, dekretem cesarza Napoleona I z dnia 18 września 1811 roku, powiększony zostaje do batalionu o stanie załogi 13 oficerów i 563 szeregowych. Ponadto zawodowe jednostki strażaków powołuje się też w Wilnie (1802 r.), Petersburgu (1803 r.), Londynie (1833 r.), Warszawie (1836 r.), Berlinie (1851 r.) i innych.

Dotychczasowa struktura organizacyjna ochrony przeciwpożarowej nie zapewniała skutecznego zwalczania pożarów, które z czasem zaczęły wyrządzać coraz większe straty. Dlatego też instytucje ubezpieczeniowe w Anglii organizują w 1815 roku pierwsze ochotnicze straże pożarne, a do roku 1840 utworzono tam 5 takich stowarzyszeń.

W Niemczech pierwsza ochotnicza straż pożarna powstaje w 1841 roku w Meisen, a do roku 1850 na terenie poszczególnych krajów niemieckich działa 22 OSP.

Terytorium Polski w XIX wieku znajduje się pod zaborem trzech mocarstw, których władze utrudniają powoływanie ochotniczych straży pożarnych. W zaborze pruskim generalny kierunek to powołanie straży ogniowych obowiązkowo – przymusowych, do których członkowie wyznaczani byli nakazami administracyjnymi, natomiast zorganizowanie straży ochotniczej wymagało zgody i zatwierdzenia statutu przez władze policyjne.

W Królestwie Polskim władze carskie ograniczają możliwość powoływania ochotniczych straży ogniowych. W 1875 roku warszawski generał – gubernator P. Kotzebue zezwolił na zakładanie straży ochotniczych tylko w miastach gubernialnych i niektórych innych uprzemysłowionych. W latach 1880-1882 za generała – gubernatora warszawskiego Albedyńskiego nastąpiła względna liberalizacja odnośnie organizowania ochotniczych straży również w mniejszych miastach oraz w osadach, jednak w dalszym ciągu zwlekano z zatwierdzeniem ich statutów.

Na terenie zaboru austriackiego do 1864 roku istnieje zakaz tworzenia straży ogniowych ochotniczych. Dopiero wobec licznych pożarów i dużych strat powstałych na terenie Galicji, na wniosek namiestnika hrabiego Agenora Gołuchowskiego, rząd austriacki w tymże 1864 roku wyraża zgodę na organizowanie straży ochotniczych.

Wobec nieprzychylnego ustosunkowania się władz zaborczych do powoływania ochotniczych straży ogniowych głównymi inspiratorami ich zakładania nie są władze administracyjne, tylko możni obywatele, właściciele ziemscy, a bardzo często też zwykli mieszkańcy miast i wsi w celu zorganizowania się do sprawniejszego zwalczania pożarów, a tym samym do lepszego zabezpieczenia swego dobytku. Utworzenie ochotniczej straży umożliwiało również mieszkańcom miast i wsi prowadzenie działalności kulturalno – wychowawczej oraz rozwijanie patriotyzmu, szczególnie w okresie zaborów. To właśnie OSP często podejmowało także pionierskie poczynania dla rozwoju swoich środowisk oraz uczestniczyły w walce zbrojnej o wolność Ojczyzny.

Na terenie ziem polskich pierwsze ochotnicze straże pożarne powstają:
– w zaborze pruskim: w Poznaniu (1845 r.)
– w zaborze rosyjskim: w Kaliszu (1864 r.)
– w zaborze austriackim: w Krakowie (1865 r.)

Natomiast na terenie tzw. Szwajcarii Kaszubskiej, a więc w okolicach Kłobuczyna, najdłuższym udokumentowanym stażem mogą poszczycić się OSP założone w byłych miastach powiatowych:
– w Kartuzach (1888 r.)
– w Kościerzynie (1889 r.)